بنیانِ مرصوص؛ تجلی توحید در کالبد خانواده و واکاوی بحران تکثیر نسل در عصر مدرن

در نظام تکوین، خانواده نه صرفاً یک قرارداد اجتماعی برای رفع نیازهای غریزی، بلکه بیت‌الغزل آفرینش و مأمنی برای تجلی اسماء و صفات الهی است. حق‌تعالی در کتاب حکیم، پیوند میان زوجین را از آیات قدرت خویش شمرده و مودت و رحمت را بن‌مایه این پیوند قدسی قرار داده است، آنجا که می‌فرماید: «وَ مِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّهً وَرَحْمَهً» (سوره روم، آیه ۲۱). این سکونت و آرامش، بستری است که در آن شجره طیبه خانواده ریشه می‌دواند و ثمره شیرین آن، یعنی فرزندان، به مثابه استمرار حیات معنوی و توحیدی بشر رخ می‌نمایند. با این حال، نگاهی منتقدانه به وضعیت معاصر نشان می‌دهد که تمدن مادی با سیطره بر افکار و سبک زندگی، خانواده را از غایتِ کمالی خود دور کرده و با ترویج فردگرایی مفرط، برکتِ تکثیر نسل را با خط‌کش محاسبات مادی می‌سنجد.

بحران امروز ما در مسئله فرزندآوری، پیش از آنکه ریشه در تنگناهای معیشتی داشته باشد، ناشی از یک فقر معرفتی و تزلزل در باور به «رزاقیت» الهی است. در منطق وحیانی، فرزند نه یک بارِ اضافی بر دوش اقتصاد خانواده، بلکه عطیه‌ای است که با خود برکت و گشایش می‌آورد. قرآن کریم با نهی از نگاه بدبینانه به آینده مادی فرزندان، صراحتاً می‌فرماید: «وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَکُمْ خَشْیَهَ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِیَّاکُمْ» (سوره اسراء، آیه ۳۱). از منظر علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، این آیه نه تنها نهی از قتل فیزیکی، بلکه نهی از هرگونه ممانعت از پدید آمدن حیات به بهانه فقر است؛ چرا که رزق موجودات بر عهده خالق است و انسان نباید با تکیه بر اسباب ظاهری، مسبب‌الاسباب را از یاد ببرد [۱]. متأسفانه در جامعه امروز، لذت‌گرایی آنی و گریز از مسئولیت، جایگزین ایثار و مجاهدتی شده است که در سایه تربیت فرزند صالح به دست می‌آید.

انسانِ سرگشته در دنیای مدرن، خانواده را واحدی برای مصرف‌گرایی می‌بیند، در حالی که در اندیشه شهید مطهری، خانواده اولین کانون جامعه‌سازی و عالی‌ترین مدرسه برای صیقل دادن روح است. ایشان معتقدند که کمال انسانی در سایه تشکیل خانواده و قبول مسئولیت فرزندان محقق می‌شود و گریختن از این امر، نوعی توقف در مسیر رشد است [۲]. نقد جدی بر ساختارهای اجتماعی ما وارد است که نتوانسته‌اند توازنی میان نقش‌های مادری و فعالیت‌های اجتماعی ایجاد کنند و بدین ترتیب، مادری که والاترین مقام در نظام هستی است، در نگاه برخی به مانعی برای پیشرفت بدل گشته است. پیشنهاد بنیادین برای برون‌رفت از این انسداد، بازگشت به فرهنگ قرآنی و سنت نبوی در تکریم خانواده است. پیامبر اکرم (ص) فخر خود در روز قیامت را به کثرت امت خویش پیوند زده‌اند [۳] و این نه یک کثرتِ عددیِ محض، بلکه کثرتی است که در آن انسان‌های موحد و صالح پرورش یابند.

برای اصلاح وضعیت موجود، ضرورت دارد که جامعه از نگاه ابزاری به فرزندآوری عبور کرده و به سمت «خانواده‌محوری» در تمام سیاست‌گذاری‌ها حرکت کند. باید بدانیم که جامعه‌ای که به سمت کهنسالی می‌رود، نه تنها پویایی اقتصادی خود را از دست می‌دهد، بلکه از منظر معنوی نیز دچار فرسودگی می‌شود؛ چرا که حضور کودکان در فضای جامعه، نماد امید، حرکت و تداوم رحمت الهی است. امیرالمؤمنین علی (ع) در وصیت خود به امام حسن (ع) فرزند را پاره تن و بلکه تمام وجود پدر می‌خوانند [۴]؛ این پیوند عاطفی و وجودی، همان حلقه مفقوده‌ای است که می‌تواند بر ترس‌های واهی غلبه کند. ما نیازمند تبیین دوباره مفهوم «سعادت» هستیم؛ سعادتی که نه در رفاهِ تنهایِ آپارتمانی، بلکه در هیاهوی مستانه کودکانی است که در سایه تربیت علوی، سربازانِ تمدن نوین اسلامی خواهند بود. بازگشت به سفره‌های پربرکت و خانه‌هایی که طنین تلاوت قرآن و تکبیر در آن شنیده می‌شود، تنها راه احیای هویت اصیل شیعی در عصر غیبت است.

پی نوشت:

۱. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، جلد ۱۳، صفحه ۸۵.

۲. مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، صفحه ۱۶۲.

۳. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، جلد ۵، صفحه ۳۳۳.

۴. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج‌البلاغه (نامه ۳۱)، صفحه ۳۹۱.