مرثیه‌ای برای نیلوفرهای مرداب

هوا که رو به خنکی می‌رود و آسمان فریدونکنار که رخت خاکستری ابرهای باران‌زا را بر تن می‌کند صدای امواج خزر با نغمه پرندگان مهاجر در هم می‌آمیزد و سمفونی باشکوهی از حیات را می‌نوازد که آدمی را به ستایش خالق یکتا وامی‌دارد اما دریغ و صد افسوس که گاه در میان این‌همه زیبایی و شور زندگی خبری تلخ چون زهری هلاهل کام جان را تلخ می‌کند و غبار غم را بر چهره شهر می‌نشاند خبری که حکایت از خزان زودرس نهالی جوان دارد و قصه پرغصه پایان دادن به زندگی‌ای که امانت الهی بود آری سخن از پدیده شوم و دردناک خودکشی است که متاسفانه در سال‌های اخیر همچون آفتی پنهان به جان شالیزارهای سرسبز و خانه‌های باصفای استان مازندران و به‌ویژه شهر ساحلی و زیبای فریدونکنار افتاده است و دل هر انسان آزاده و مومنی را به درد می‌آورد

در این نوشتار که با قلمی آمیخته به اندوه و امید نگاشته می‌شود بر آنیم تا با استناد به آیات نورانی قرآن کریم و روایات گهربار اهل‌بیت عصمت و طهارت علیهم‌السلام و با نگاهی به آمارهای رسمی و واقعیات تلخ موجود در جامعه به بررسی این آسیب اجتماعی مهلک بپردازیم و راهی به سوی نور و رهایی از بن‌بست یاس و ناامیدی بجوییم چرا که باور داریم کلام وحی و آموزه‌های دینی تنها پناهگاه امن برای روح‌های خسته و جان‌های بی‌پناه است و تمسک به ریسمان محکم الهی مانع از سقوط در دره هولناک نیستی خواهد شد

خداوند متعال در قرآن کریم حیات انسان را موهبتی بس بزرگ و مقدس شمرده و حفاظت از آن را بر هر فردی واجب دانسته است چنان‌که در سوره مبارکه نساء با صراحت و تاکید می‌فرماید وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کَانَ بِکُمْ رَحِیمًا [سوره نساء، آیه ۲۹] و خودتان را مکشید زیرا خداوند همواره با شما مهربان است این آیه شریفه که چون چراغی فروزان راه را بر تاریکی یاس می‌بندد نه‌تنها نهی از قتل نفس است بلکه یادآور رحمت بی‌پایان پروردگار است که حتی در سخت‌ترین لحظات زندگی نیز جاری است و بندگان را فرامی‌خواند مفسران گران‌قدر شیعه در ذیل این آیه آورده‌اند که حرمت خودکشی در ردیف قتل نفس محترمه قرار دارد و کسی که دست به چنین کار شومی می‌زند در حقیقت در برابر اراده و مشیت الهی طغیان کرده و از دایره صبر و توکل خارج شده است

در روایات معتبر شیعه نیز با شدیدترین لحن از این عمل نهی شده است شیخ کلینی رضوان‌الله‌علیه در کتاب شریف کافی که از معتبرترین منابع حدیثی شیعه است روایتی تکان‌دهنده از امام صادق علیه‌السلام نقل می‌کند که فرمودند مَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ مُتَعَمِّداً فَهُوَ فِی نَارِ جَهَنَّمَ خَالِداً فِیهَا [الکافی، ج ۷، ص ۴۵] هر کس عمداً خود را بکشد پس او در آتش دوزخ جاودان خواهد بود این کلام نورانی و درعین‌حال هشداردهنده نشان از قبح ذاتی این عمل دارد چرا که انسان مالک جان خویش نیست بلکه این جان امانتی است از سوی پروردگار که باید تا لحظه مقدر شده از آن پاسداری کند و خیانت در امانت آن هم امانتی چنین گران‌بها گناهی نابخشودنی است

اما چرا در استانی چون مازندران که طبیعتش جلوه‌گاه بهشت است و مردمانش به سخت‌کوشی و ایمان شهره‌اند شاهد آمارهای نگران‌کننده‌ای از این آسیب اجتماعی هستیم آمارهای رسمی سازمان پزشکی قانونی کشور در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که استان‌های شمالی به‌ویژه مازندران متاسفانه در رتبه‌های بالای جدول خودکشی قرار دارند و آنچه این درد را مضاعف می‌کند شیوه ارتکاب این عمل است که اغلب با استفاده از سموم کشاورزی و به‌خصوص قرص برنج صورت می‌گیرد قرص برنج که نام علمی آن فسفید آلومینیوم است و باید ضامن سلامت قوت غالب مردم یعنی برنج باشد امروز به ابزاری برای مرگ تبدیل شده است و در دسترس بودن این سم مهلک در بازارهای غیررسمی و عطاری‌های بی‌مبالات فاجعه‌ای خاموش را رقم زده است که نیازمند توجه جدی مسئولان و البته هوشیاری خانواده‌هاست

شهر فریدونکنار که نامش با برنج و شالیزار و پرندگان مهاجر گره خورده است نیز از این گزند در امان نمانده است این شهر که باید مهد امید و زندگی باشد گاه شاهد پرپر شدن جوانانی است که در اوج شکوفایی اسیر دیو ناامیدی می‌شوند و با تصمیمی آنی و هیجانی طومار زندگی خود را در هم می‌پیچند بررسی‌های میدانی و نظرات کارشناسان حاکی از آن است که عوامل متعددی در بروز این پدیده دخیل هستند که از آن جمله می‌توان به فشارهای اقتصادی و معیشتی تغییر سبک زندگی و دور شدن از فرهنگ اصیل و سنتی تضعیف باورهای دینی و کمرنگ شدن نقش حمایتی خانواده اشاره کرد

در گذشته‌ای نه چندان دور در همین فریدونکنار و شهرهای اطراف خانواده‌ها چون دژی محکم فرزندان را در بر می‌گرفتند و صله‌رحم و رفت‌وآمدهای صمیمانه مرهمی بر زخم‌های روحی افراد بود پدر بزرگ‌ها و مادر بزرگ‌ها با قصه‌های شیرین و پندآموز خود درس صبر و استقامت می‌دادند و جوانان می‌آموختند که زندگی دریایی است که گاه آرام است و گاه طوفانی و هنر آدمی در این است که در طوفان‌ها سکان کشتی جان را به خدا بسپارد و با توکل بر او از امواج سهمگین عبور کند اما امروز با گسترش زندگی ماشینی و نفوذ فرهنگ‌های بیگانه و فردگرایی افراطی آن پیوندهای عاطفی سست شده و تنهایی و انزوا جایگزین آن جمع‌های گرم و صمیمی شده است و جوان امروزی وقتی با مشکلی مواجه می‌شود به جای پناه بردن به آغوش پرمهر خانواده و یا توسل به درگاه الهی خود را تنها و بی‌پناه می‌یابد و شیطان وسوسه‌گر یاس را بر دل او مسلط می‌کند

یکی از مهم‌ترین ریشه‌های خودکشی در نگاه دینی مسئله یاس و ناامیدی از رحمت خداست که در روایات ما از آن به عنوان یکی از بزرگ‌ترین گناهان کبیره یاد شده است امام علی علیه‌السلام در کلامی حکیمانه می‌فرمایند الْأَمَلُ رَحْمَهٌ وَ الْیَأْسُ غُرُورٌ وَ أَکْبَرُ الْبَلَاءِ انْقِطَاعُ الرَّجَاءِ [غرر الحکم و درر الکلم، ص ۷۴] امید رحمت است و ناامیدی فریب و بزرگ‌ترین بلا قطع شدن امید است آری وقتی امید از دل رخت بربندد انسان همه درها را بسته می‌بیند و شیطان مرگ را به عنوان تنها راه نجات در نظر او زیبا جلوه می‌دهد حال آنکه مرگ پایان راه نیست بلکه آغاز سفری ابدی است و کسی که با دست خود این سفر را آغاز کند توشه‌ای جز حسرت و پشیمانی نخواهد داشت

در احادیث شیعه بر صبر در برابر مشکلات تاکید فراوان شده است امام باقر علیه‌السلام می‌فرمایند إِنَّ الْمُؤْمِنَ یُبْتَلَى بِکُلِّ بَلِیَّهٍ وَ یَمُوتُ بِکُلِّ مِیتَهٍ إِلَّا أَنَّهُ لَا یَقْتُلُ نَفْسَهُ [الکافی، ج ۳، ص ۱۱۲] همانا مومن به هر بلایی مبتلا می‌شود و به هر نوع مرگی می‌میرد مگر اینکه او خودکشی نمی‌کند این روایت شریف نشان می‌دهد که خودکشی با ذات ایمان منافات دارد چرا که مومن می‌داند دنیا محل آزمون و بلاست و خداوند بندگان خاص خود را بیشتر می‌آزماید تا در کوران حوادث صیقل یابند و خالص شوند و اجر صبرشان را در سرای باقی دریافت کنند پس چگونه ممکن است کسی که به خدای حکیم و عادل ایمان دارد در برابر سختی‌های زودگذر دنیا تاب نیاورد و دست به عملی زند که خشم الهی را در پی دارد

مسئله دیگری که باید به آن پرداخت نقش مخرب سموم کشاورزی به ویژه قرص برنج در آمار خودکشی در استان مازندران است متاسفانه سهولت دسترسی به این ماده سمی باعث شده است که بسیاری از موارد خودکشی که می‌توانست تنها یک اقدام نمایشی یا فریادی برای جلب توجه باشد به مرگی قطعی و دردناک منجر شود قربانیان این قرص اغلب پس از مصرف در فاصله کوتاهی دچار پشیمانی شدید می‌شوند و با التماس از پزشکان و اطرافیان خواهان نجات خود هستند اما افسوس که تاثیر این سم بر ارگان‌های حیاتی بدن چنان سریع و ویرانگر است که در اکثر موارد راه بازگشتی وجود ندارد و فرد در هوشیاری کامل و با زجری غیرقابل وصف جان می‌دهد این واقعیت تلخ باید زنگ خطری باشد برای همه مسئولان و نهادهای نظارتی تا با جدیت بیشتری بر توزیع و فروش این مواد نظارت کنند و همچنین هشداری باشد برای خانواده‌ها تا این قاتل خاموش را از دسترس جوانان و نوجوانان دور نگه دارند

فریدونکنار شهر درنای امید است همان تک درنایی که سال‌ها به تنهایی مسیر هزاران کیلومتری را می‌پیمود و نماد امید و پایداری شده بود آیا شایسته است در شهری که پرندگانش درس امید می‌دهند انسان‌هایش در دام ناامیدی گرفتار شوند بیاییم با بازگشت به فرهنگ غنی دینی و ملی خود دوباره امید را در دل‌ها زنده کنیم بیاییم مساجد را که سنگرهای معنوی و اجتماعی هستند دوباره رونق بخشیم و جوانانمان را با زلال معارف قرآن و اهل‌بیت آشنا سازیم جوانی که با صحیفه سجادیه مانوس باشد و در فرازهای دعای ابوحمزه ثمالی زمزمه کند که مَوْلَایَ بِذِکْرِکَ عَاشَ قَلْبِی ای مولای من دلم به یاد تو زنده است هرگز به بن‌بست نخواهد رسید زیرا می‌داند که خدایی دارد که از رگ گردن به او نزدیک‌تر است و صدایش را می‌شنود

جامعه‌شناسان و روان‌شناسان بر این باورند که احساس تعلق و حمایت اجتماعی یکی از مهم‌ترین عوامل بازدارنده در برابر خودکشی است در فرهنگ اسلامی نیز بر تقویت پیوندهای اجتماعی و دستگیری از نیازمندان تاکید بسیار شده است پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه و آله و سلم می‌فرمایند مَنْ أَصْبَحَ لَا یَهْتَمُّ بِأُمُورِ الْمُسْلِمِینَ فَلَیْسَ بِمُسْلِمٍ [الکافی، ج ۲، ص ۱۶۳] کسی که صبح کند و به امور مسلمانان اهتمام نداشته باشد مسلمان نیست این اهتمام تنها در مسائل مالی خلاصه نمی‌شود بلکه شامل حمایت‌های عاطفی و روحی نیز هست اگر ما در همسایگی خود جوانی را می‌بینیم که گوشه‌گیر و افسرده شده است وظیفه دینی و انسانی ماست که به سراغش برویم پای درد دلش بنشینیم و به او امید بدهیم گاهی یک لبخند مهربان یک سلام گرم و یک هم‌صحبتی کوتاه می‌تواند جانی را از لبه پرتگاه مرگ نجات دهد

در بررسی علل خودکشی در فریدونکنار و شهرهای ساحلی نمی‌توان از تاثیر تغییرات فرهنگی و تهاجم رسانه‌ای غافل شد شبکه‌های ماهواره‌ای و فضای مجازی که متاسفانه بدون هیچ فیلتر و نظارتی در دسترس همگان قرار دارد با ترویج سبک زندگی غربی و مصرف‌گرایی و نمایش تجملات دست‌نیافتنی حس حسرت و ناکامی را در دل جوانان می‌کارند و تصویری سیاه و تاریک از آینده پیش روی آنان ترسیم می‌کنند در این میان وظیفه نخبگان فرهنگی نویسندگان و مبلغان دینی است که با جهاد تبیین و با زبانی لین و جذاب زیبایی‌های زندگی ایمانی و قناعت و ساده‌زیستی را برای نسل جدید تشریح کنند و به آنان بیاموزند که خوشبختی در داشتن ثروت‌های آن‌چنانی و ظواهر فریبنده نیست بلکه آرامش واقعی در یاد خدا و رضایت به مقدرات اوست چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [سوره رعد، آیه ۲۸] آگاه باشید که تنها با یاد خدا دل‌ها آرام می‌گیرد

یکی دیگر از ابعاد این فاجعه تاثیرات ویرانگر خودکشی بر بازماندگان است خانواده‌ای که عزیزی را بر اثر خودکشی از دست می‌دهد تا پایان عمر با کوهی از غم و سوالات بی‌پاسخ و احساس گناه دست‌به‌گریبان است داغ فرزند یا همسری که خودخواسته رفته است سنگین‌تر از هر داغ دیگری است و گاه باعث فروپاشی کامل خانواده می‌شود بنابراین فردی که به خودکشی فکر می‌کند باید بداند که با این کار نه‌تنها خود را نابود می‌کند بلکه زندگی عزیزانش را نیز به آتش می‌کشد و این ظلمی مضاعف است که در پیشگاه خداوند باید پاسخگو باشد

راهکار مقابله با این پدیده شوم در گرو یک عزم همگانی و جهادی است از یک سو نهادهای دولتی باید با برنامه‌ریزی دقیق برای اشتغال جوانان و کاهش فشارهای اقتصادی امید به آینده را تقویت کنند و مراکز مشاوره و خدمات روان‌شناختی را با رویکرد دینی و بومی گسترش دهند و از سوی دیگر نهادهای مردمی و هیئت‌های مذهبی باید آغوش خود را برای جوانان باز کنند و محیطی پرنشاط و سالم برای تخلیه هیجانات و بیان مشکلات فراهم آورند در فریدونکنار با آن پیشینه مذهبی و انقلابی ظرفیت‌های عظیمی وجود دارد که اگر درست مدیریت شود می‌تواند این شهر را به الگویی در کاهش آسیب‌های اجتماعی تبدیل کند وجود مبارک امام‌زادگان واجب‌التعظیم در این دیار ملجا و پناهی است برای دل‌شکستگان که باید بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد

شاید بتوان گفت که یکی از دلایل افسردگی و یاس دوری از طبیعت و غرق شدن در دنیای مجازی است فریدونکنار با داشتن ساحلی زیبا و جنگل‌های هیرکانی در نزدیکی خود فرصتی بی‌نظیر برای آشتی با طبیعت و تفکر در آیات آفاقی خداوند دارد تماشای طلوع و غروب خورشید در کنار دریا شنیدن صدای امواج و دیدن پرواز پرندگان همه و همه نشانه‌هایی از قدرت و حکمت خداوند است که می‌تواند زنگار غم را از دل بزداید و روح را تلطیف کند اگر جوانان ما بیاموزند که در طبیعت نه به عنوان یک تفرجگاه صرف بلکه به عنوان کلاس درس خداشناسی بنگرند درخواهند یافت که در پس هر سختی آسانی است و زمستان سرد و خشک عاقبت به بهاری سرسبز و خرم ختم می‌شود و این قانون تخلف‌ناپذیر هستی است

در پایان خطاب به جوانان برومند و عزیز استان مازندران و شهر فریدونکنار می‌گوییم که ای فرزندان دیار علویان شما وارثان دلاورمردانی هستید که در طول تاریخ با شجاعت و ایمان در برابر سختی‌ها ایستادند و خم به ابرو نیاوردند قدر جان شیرین خود را بدانید و اجازه ندهید که مشکلات مادی و دنیوی شما را از رحمت واسعه الهی مایوس کند هرگاه دلتان گرفت و عرصه بر شما تنگ شد وضو سازید و رو به قبله بایستید و با خدای خود خلوت کنید و از او مدد بخواهید که او شنواترین شنوندگان و مهربان‌ترین مهربانان است به یاد داشته باشید که هیچ شبی ابدی نیست و خورشید امید حتماً طلوع خواهد کرد

بیایید همه با هم دست در دست هم دهیم و با تاسی به سیره اهل‌بیت علیهم‌السلام و عمل به دستورات حیات‌بخش قرآن جامعه‌ای بسازیم که در آن هیچ‌کس احساس تنهایی و بی‌پناهی نکند و سایه شوم خودکشی برای همیشه از سر شهرهایمان رخت بربندد به امید روزی که در شالیزارهای فریدونکنار تنها صدای خنده کودکان و نغمه شکرگزاری کشاورزان شنیده شود و نیلوفرهای مرداب نماد زندگی و ایستادگی باشند نه مرگ و خاموشی و بدانیم که خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه خودشان آنچه در نفس‌هایشان است تغییر دهند إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ [سوره رعد، آیه ۱۱] و این تغییر باید از درون ما و از نگاه ما به زندگی و مشکلات آن آغاز شود

از خداوند منان مسئلت داریم که به همه ما توفیق بندگی و صبر و شکرگزاری عنایت فرماید و جوانان ما را از گزند آفات آخرالزمان و وسوسه‌های شیطانی حفظ نماید و عاقبت همه ما را ختم به خیر بگرداند که اوست ولی نعمت و صاحب اختیار و همو که می‌فرماید وَمَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ [سوره طلاق، آیه ۳] و هر کس بر خدا توکل کند خدا او را بس است.