نماز جمعه در کنار مردم یا در حلقه مدیران؟

نماز جمعه در اندیشه دینی، صرفاً اجتماع هفتگی برای شنیدن دو خطبه و اقامه نماز نیست. این جایگاه باید محل شنیده‌شدن صدای مردم، بیان دردهای جامعه، مطالبه‌گری از مسئولان و ایجاد پیوند میان حاکمیت و شهروندان باشد.

امام جمعه نیز تنها خطیب یک مراسم عبادی نیست؛ او باید پناه مردم، زبان گویای محرومان، شنونده منتقدان و مطالبه‌گر حقوق عمومی باشد.

به همین دلیل، در آستانه پنجم مرداد، روز نماز جمعه، می‌توان یک پرسش صریح و درعین‌حال منصفانه مطرح کرد:

امامت جمعه فریدونکنار تا چه اندازه در متن زندگی مردم حضور دارد و چه میزان از ارتباطات آن در حلقه مدیران، مسئولان و دیدارهای رسمی خلاصه شده است؟

کانال رسمی نهاد امامت جمعه فریدونکنار در معرفی خود، یکی از اهدافش را انتشار گزارش دیدارها، رویدادها، خطبه‌ها، سخنرانی‌ها و «رسیدگی به امور مردمی» اعلام کرده است. همین عبارت نشان می‌دهد که ارتباط با مردم، موضوعی فرعی یا تشریفاتی نیست؛ بلکه باید یکی از اصلی‌ترین معیارهای ارزیابی عملکرد این نهاد باشد.

مرور مطالب قابل مشاهده کانال نشان می‌دهد گزارش دیدار با مدیران، فرماندهان، رؤسای ادارات و مسئولان شهرستانی، بخش ثابتی از فعالیت رسانه‌ای دفتر امام جمعه است. برای نمونه، در یکی از گزارش‌ها از دیدار مسئول بسیج اصناف استان، فرماندار و دیگر مسئولان با امام جمعه خبر داده شده و در گزارشی دیگر، حضور امام جمعه و فرماندار در بندر فریدونکنار برای تجلیل از کارکنان منعکس شده است.

اصل گفت‌وگو با مدیران و حضور در دستگاه‌های اجرایی قابل نقد نیست. امام جمعه برای پیگیری مسائل مردم، ناگزیر از ارتباط با مسئولان است. مشکل زمانی آغاز می‌شود که تعداد تصاویر و اخبار دیدارهای اداری از گزارش ارتباط مستقیم و مستمر با بدنه جامعه بیشتر شود؛ یا دست‌کم چنین تصویری در رسانه رسمی دفتر امام جمعه شکل بگیرد.

مردم حق دارند بدانند امام جمعه شهرستان در طول یک سال گذشته چند نشست مستقیم، عمومی و بدون واسطه با کشاورزان، کارگران، جوانان، بانوان، هنرمندان، خبرنگاران، معلمان، کسبه، خانواده‌های آسیب‌دیده و ساکنان محلات مختلف داشته است.

چند بار بدون حضور مدیران و دوربین‌های رسمی، پای صحبت مردم نشسته است؟

چند مسئله از دل همین گفت‌وگوها استخراج شده است؟

چند مطالبه مردمی به خطبه نماز جمعه، نامه رسمی یا پیگیری اداری تبدیل شده است؟

چند نفر از منتقدان توانسته‌اند بدون نگرانی، دیدگاه خود را مستقیماً با امام جمعه در میان بگذارند؟

ارتباط مردمی تنها به ملاقات عمومی در دفتر، دریافت چند نامه یا حضور در مراسم ترحیم محدود نمی‌شود. ارتباط واقعی زمانی شکل می‌گیرد که مسئول، خود به میان مردم برود؛ در محلات حضور پیدا کند، دردهای آنان را بدون واسطه بشنود، با گروه‌های مختلف گفت‌وگو کند و نتیجه پیگیری‌ها را نیز به همان مردم گزارش دهد.

کشاورزان؛ از دفاع رسانه‌ای تا پیگیری نتیجه

فریدونکنار شهری است که زندگی بخش مهمی از مردم آن با کشاورزی و برنج گره خورده است. در کانال دفتر امام جمعه، مصاحبه‌ای درباره ضرورت خرید تضمینی برنج و کوتاه‌شدن دست دلالان منتشر شده است. در این مصاحبه، امام جمعه کشاورزان را ستون فقرات کشور دانسته و از کم‌توجهی به آنان انتقاد کرده است.

این موضع‌گیری را باید اقدامی مثبت دانست؛ اما دفاع از کشاورزان زمانی کامل می‌شود که از مرحله مصاحبه و بیان نگرانی عبور کند و به یک روند روشن مطالبه‌گری برسد.

پس از طرح موضوع خرید تضمینی برنج، چه مکاتبه‌ای انجام شد؟

کدام مقام مسئول پاسخ داد؟

آیا نشست مستقیمی با کشاورزان، شالیکوبی‌داران و فعالان بازار برنج برگزار شد؟

پیشنهاد مشخص دفتر امام جمعه برای حل مسئله چه بود؟

موضوع در کدام جلسه شهرستانی یا استانی پیگیری شد؟

سرانجام این مطالبه به کجا رسید؟

کشاورز فقط به شنیدن اینکه «حق با شماست» نیاز ندارد. او انتظار دارد بداند صدایش چگونه به تصمیم‌گیران رسیده و چه نتیجه‌ای از پیگیری‌ها حاصل شده است.

امام جمعه می‌تواند هر فصل کشاورزی، نشستی عمومی با نمایندگان واقعی کشاورزان برگزار کند؛ مشکلات را دسته‌بندی کند؛ دستگاه‌های مسئول را مشخص سازد و در پایان فصل نیز گزارش دهد که چه بخشی از مطالبات به نتیجه رسیده است.

جوانان؛ مخاطب مراسم یا شریک تصمیم‌گیری؟

در بسیاری از برنامه‌های فرهنگی، جوانان در نقش مخاطب، مجری، مداح، قاری، ورزشکار یا دریافت‌کننده تقدیرنامه دیده می‌شوند؛ اما پرسش اساسی این است که جوانان فریدونکنار چه سهمی در تصمیم‌سازی‌های فرهنگی و اجتماعی شهرستان دارند.

آیا دفتر امام جمعه نشستی آزاد و مستمر با جوانانی برگزار کرده است که ممکن است نگاه‌ها، دغدغه‌ها و حتی نقدهای متفاوتی داشته باشند؟

آیا جوانان فقط زمانی پذیرفته می‌شوند که سخنان مورد انتظار را تکرار کنند یا منتقدان نیز امکان حضور و گفت‌وگو دارند؟

آیا درباره اشتغال، مهاجرت، ازدواج، تفریح، هویت، آسیب‌های فضای مجازی، کاهش امید اجتماعی و فاصله نسل جدید با نهادهای رسمی، گفت‌وگویی واقعی صورت گرفته است؟

جوان امروز با سخنرانی یک‌طرفه قانع نمی‌شود. او می‌خواهد شنیده شود، پرسش کند و پاسخ روشن بگیرد. جذب جوانان به نماز جمعه نیز تنها با دعوت عمومی، نصب بنر یا افزودن چند برنامه جانبی اتفاق نمی‌افتد؛ اعتماد زمانی ایجاد می‌شود که جوان احساس کند نماز جمعه درد، زبان و جهان او را می‌شناسد.

دفتر امام جمعه می‌تواند «مجمع گفت‌وگوی جوانان فریدونکنار» را تشکیل دهد؛ مجمعی که اعضای آن تنها از میان افراد همسو یا معرفی‌شده توسط دستگاه‌ها انتخاب نشوند. دانشجو، کارگر، ورزشکار، فعال فرهنگی، صاحب کسب‌وکار، جوان بیکار و حتی جوان منتقد باید بتوانند در آن حضور داشته باشند.

کارگران و اقشار کم‌برخوردار؛ صدای آنان کجاست؟

در بسیاری از مراسم‌ها، از مقام کارگر و ارزش تلاش سخن گفته می‌شود؛ اما کارگر زمانی حمایت واقعی را احساس می‌کند که مسئله امنیت شغلی، دستمزد، بیمه، تعطیلی کارگاه‌ها و مشکلات معیشتی او از تریبون رسمی مطالبه شود.

آیا نشست مستقلی با کارگران فریدونکنار برگزار شده است؟

آیا دفتر امام جمعه گزارشی از مهم‌ترین مشکلات کارگران و خانواده‌های کم‌برخوردار شهرستان منتشر کرده است؟

چه تعداد پرونده مردمی دریافت و پیگیری شده‌اند؟

کدام مشکلات حل شده و کدام موارد به دلیل کوتاهی دستگاه‌ها همچنان باقی مانده‌اند؟

نصب میز خدمت در محل نماز جمعه، مانند برنامه‌ای که در هفته دولت برگزار و گزارش آن در کانال منتشر شده، اقدامی مفید است؛ اما میز خدمت مناسبتی نمی‌تواند جای ارتباط دائمی، پیگیری پرونده‌ها و انتشار نتیجه را بگیرد.

میز خدمت زمانی معنا پیدا می‌کند که مردم بدانند چند درخواست دریافت شد، هر درخواست به کدام اداره ارجاع گردید و چند مورد به نتیجه رسید. در غیر این صورت، ممکن است میز خدمت نیز به تصویری مناسب برای گزارش روابط عمومی تبدیل شود، بی‌آنکه اثر آن برای افکار عمومی قابل سنجش باشد.

هنرمندان، خبرنگاران و منتقدان؛ زینت مراسم یا صاحبان اندیشه؟

هنرمندان و خبرنگاران نباید فقط برای اجرای برنامه، پوشش خبری، قرائت متن یا ثبت تصاویر دعوت شوند. آنان بخشی از جامعه فکری شهرستان‌اند و باید در سیاست‌گذاری فرهنگی نقش داشته باشند.

آیا دفتر امام جمعه با نویسندگان، هنرمندان، خبرنگاران و فعالان رسانه‌ای شهرستان نشست تخصصی و آزاد برگزار کرده است؟

آیا درباره ضعف‌های فرهنگی و اجتماعی شهر از آنان نظر خواسته شده است؟

آیا نقدهای صریح آنان شنیده می‌شود؟

آیا رسانه‌ها می‌توانند درباره عملکرد شورای فرهنگ عمومی و دفتر امام جمعه پرسش کنند و پاسخ روشن بگیرند؟

نهادی که فقط تحسین‌کنندگان را بپذیرد، به‌تدریج از واقعیت جامعه فاصله می‌گیرد. منتقد منصف، دشمن نیست؛ بلکه می‌تواند خطاهایی را نشان دهد که اطرافیان و حاضران دائمی در جلسات قادر یا مایل به بیان آن نیستند.

امام جمعه‌ای که درهای دفترش را به روی نقد باز می‌کند، نه‌تنها از جایگاه خود نمی‌کاهد، بلکه اعتماد عمومی را افزایش می‌دهد.

حضور میان مردم باید دیده و سنجیده شود

در یکی از مطالب منتشرشده در کانال رسمی دفتر امام جمعه، «دلسوز مردم بودن و محبت ورزیدن به مردم» از بایدهای امامت جمعه معرفی شده است.

دلسوزی برای مردم زمانی اثبات می‌شود که در روش اداره امور نیز دیده شود؛ یعنی:

صدای مردم قبل از صدای مدیران شنیده شود؛

مطالبات عمومی قبل از ملاحظات اداری قرار گیرد؛

منتقدان به اندازه همراهان فرصت سخن گفتن داشته باشند؛

و مسئولان بدانند تریبون نماز جمعه تنها محلی برای تقدیر از آنان نیست، بلکه جایگاه مطالبه و بازخواست نیز هست.

حضور میان مردم نباید صرفاً در مراسم‌های رسمی، تشییع پیکرها، برنامه‌های مناسبتی یا بازدیدهای از پیش هماهنگ‌شده خلاصه شود. امام جمعه باید گاهی بدون تشریفات به محلات، بازار، مزارع، مدارس، کارگاه‌ها و جمع‌های جوانان برود و تصویری بی‌واسطه از واقعیت شهرستان به دست آورد.

البته ممکن است بخشی از این دیدارها انجام شده اما در رسانه رسمی منعکس نشده باشد. این احتمال باید منصفانه در نظر گرفته شود. بااین‌حال، هنگامی که کانال رسمی برای انتشار گزارش فعالیت‌ها ایجاد شده است، نبود گزارش منظم از ارتباط با اقشار مختلف، خود یک ضعف اطلاع‌رسانی به شمار می‌آید.

مردم نباید برای فهمیدن عملکرد نهاد امامت جمعه به شنیده‌ها، روابط شخصی یا اخبار پراکنده متکی باشند.

پیشنهادهایی روشن و قابل اجرا

برای نزدیک‌تر شدن نماز جمعه فریدونکنار به زندگی واقعی مردم، دفتر امام جمعه می‌تواند برنامه‌ای شفاف و سالانه منتشر کند:

هر ماه یک نشست عمومی در یکی از محلات برگزار شود؛

هر فصل جلسه مستقیمی با کشاورزان، کارگران، جوانان، بانوان و فعالان فرهنگی تشکیل شود؛

سامانه‌ای برای ثبت و رهگیری مطالبات مردمی ایجاد شود؛

نتیجه ملاقات‌ها و نامه‌های مردمی بدون افشای اطلاعات شخصی منتشر شود؛

نمایندگان گروه‌های اجتماعی در جلسات تخصصی حضور داشته باشند؛

و امام جمعه هر سه ماه یک‌بار گزارشی از مهم‌ترین مطالبات، پیگیری‌ها و نتایج آن‌ها ارائه کند.

همچنین بخشی از خطبه‌ها می‌تواند به گزارش پیگیری مطالبات گذشته اختصاص یابد. برای مثال، اگر هفته‌ای درباره بازار برنج، جاده امام رضا یا یک مشکل شهری سخن گفته شده است، چند هفته بعد نیز نتیجه پیگیری به مردم اعلام شود. کانال دفتر امام جمعه پیش‌تر مصاحبه‌ای درباره نیمه‌تمام‌ماندن جاده امام رضا و ضرورت اتمام آن منتشر کرده است؛ اکنون ارائه گزارش مرحله‌به‌مرحله از ادامه این مطالبه می‌تواند نشان دهد طرح مسئله به یک خبر مقطعی محدود نشده است.

نماز جمعه باید صدای بی‌صدایان باشد

نماز جمعه زمانی می‌تواند مردم را به حضور دعوت کند که پیش از آن، خود در کنار مردم حضور داشته باشد.

نمی‌توان از مردم انتظار داشت هر هفته به مصلی بیایند، اما ارتباط با آنان به دعوت‌نامه‌ها و مراسم‌های رسمی محدود شود. اعتماد یک‌طرفه ساخته نمی‌شود. مردم باید احساس کنند امام جمعه پیش از آنکه با مدیران سخن بگوید، صدای آنان را شنیده است.

دیدار با فرماندار، مدیر اداره، فرمانده و مسئول استانی ضروری است؛ اما امام جمعه باید به همان اندازه و شاید بیشتر، در کنار کشاورزی بنشیند که محصولش روی دستش مانده، با جوانی گفت‌وگو کند که امیدی به آینده شغلی ندارد، سخن کارگری را بشنود که نگران بیمه و دستمزد است و به هنرمند و خبرنگاری فرصت دهد که بدون ترس از برچسب، نقد خود را بیان کند.

پنجم مرداد، روز نماز جمعه، فرصت تجلیل از این جایگاه است؛ اما بهترین تجلیل، بازگرداندن آن به میان مردم است.

امروز پرسش اصلی این نیست که امام جمعه فریدونکنار با چند مدیر دیدار کرده یا در چند مراسم حضور یافته است.

پرسش اصلی این است:

چند درد مردم شنیده شده، چند مطالبه تا رسیدن به نتیجه پیگیری شده و چند شهروند احساس کرده‌اند نماز جمعه واقعاً خانه و صدای آنان است؟

نماز جمعه‌ای که در کنار مردم بایستد، حتی نقدهای تند را نیز به فرصتی برای اصلاح تبدیل می‌کند؛ اما نهادی که در حلقه جلسات رسمی باقی بماند، ممکن است به‌تدریج فاصله خود را با جامعه افزایش دهد.

مردم فریدونکنار از امام جمعه خود انتظار معجزه ندارند. آنان انتظار دارند صدایشان شنیده شود، دردشان به زبان آید، مطالبه‌شان پیگیری شود و نتیجه آن صادقانه به اطلاعشان برسد.

این انتظار نه زیاده‌خواهی است و نه تخریب؛ بلکه جوهره همان جایگاهی است که باید میان مردم و مسئولان پل بزند، نه اینکه خود به بخشی از حلقه بسته مدیران تبدیل شود.